Thừa kế theo di chúc là một trong những quyền cơ bản của cá nhân được pháp luật công nhận, giúp người để lại di sản chủ động định đoạt tài sản của mình sau khi qua đời. Việc thực hiện đúng quy định không chỉ bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người thừa kế mà còn hạn chế tranh chấp phát sinh trong gia đình. Hiểu rõ quy định về thừa kế theo di chúc giúp mọi người chủ động lập di chúc hợp pháp và thực hiện thủ tục khai nhận di sản thuận lợi. Cùng ACC Hà Nội tìm hiểu chi tiết vấn đề này.

1. Thừa kế theo di chúc theo Bộ luật Dân sự

Theo Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Thừa kế theo di chúc là việc di sản được phân chia theo nội dung của di chúc hợp pháp do người chết để lại.

Các quy định về thừa kế theo di chúc được quy định chủ yếu tại Chương XXII Bộ luật Dân sự 2015, từ Điều 624 đến Điều 648, cùng các quy định liên quan về người thừa kế, di tặng, công bố di chúc và phân chia di sản tại các điều tiếp theo.

Người lập di chúc có quyền chỉ định người thừa kế, phân định phần di sản của từng người, giao nghĩa vụ cho người thừa kế hoặc dành một phần di sản để di tặng theo quy định của pháp luật. Việc lập di chúc đúng quy định là căn cứ quan trọng để ý chí của người để lại di sản được tôn trọng và thực hiện sau khi họ qua đời.

2. Các điều kiện để di chúc có hiệu lực pháp lý

Theo Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc hợp pháp phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện về chủ thể, nội dung và hình thức.

Người lập di chúc phải minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc; không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép. Theo khoản 2 Điều 625 Bộ luật Dân sự 2015, người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi được quyền lập di chúc nhưng bắt buộc phải lập thành văn bản và phải được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý về việc lập di chúc.

Nội dung di chúc không được vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội. Đồng thời, dù người lập di chúc có quyền định đoạt tài sản nhưng vẫn phải bảo đảm quyền hưởng di sản của người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 nếu thuộc trường hợp luật quy định.

Về hình thức, di chúc bằng văn bản có thể được lập có hoặc không có công chứng, chứng thực nếu đáp ứng điều kiện của pháp luật. Đối với di chúc miệng, theo Điều 629 và khoản 5 Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015, chỉ được lập khi tính mạng của người lập di chúc bị cái chết đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản. Sau khi người lập di chúc thể hiện ý chí cuối cùng, phải có ít nhất hai người làm chứng ghi chép lại, cùng ký tên hoặc điểm chỉ; trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ ngày người lập di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng, bản ghi chép phải được công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực xác nhận chữ ký hoặc điểm chỉ của người làm chứng thì di chúc miệng mới được coi là hợp pháp.

Xem thêm: Thủ tục lập di chúc đúng quy định

3. Thủ tục khai nhận di sản thừa kế theo di chúc

Khi thực hiện thủ tục khai nhận di sản, người thừa kế cần tuân thủ đúng trình tự để bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp.

Bước 1: Xác định di chúc hợp pháp

Kiểm tra tính hợp pháp của di chúc theo Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015, bao gồm năng lực của người lập di chúc, nội dung và hình thức của di chúc.

Bước 2: Thu thập giấy tờ liên quan

Hồ sơ thường gồm di chúc, giấy chứng tử hoặc trích lục khai tử của người để lại di sản, giấy tờ chứng minh quyền sở hữu tài sản, giấy tờ tùy thân của người thừa kế và các tài liệu khác theo yêu cầu của tổ chức hành nghề công chứng.

Bước 3: Công chứng văn bản khai nhận di sản

Người thừa kế thực hiện thủ tục tại tổ chức hành nghề công chứng để lập văn bản khai nhận di sản hoặc văn bản thỏa thuận phân chia di sản theo quy định của pháp luật về công chứng.

Bước 4: Đăng ký quyền sở hữu, quyền sử dụng tài sản

Đối với tài sản phải đăng ký quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng như quyền sử dụng đất, nhà ở, ô tô… người thừa kế thực hiện thủ tục sang tên tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo quy định của pháp luật.

Xem thêm: Chi phí làm di chúc tốn bao nhiêu tiền?

4. Quyền lợi và trách nhiệm của người được thừa kế

Người được hưởng thừa kế theo di chúc có quyền nhận phần di sản theo đúng nội dung của di chúc hợp pháp. Đồng thời, họ có quyền yêu cầu các cá nhân, tổ chức liên quan tôn trọng và bảo vệ quyền thừa kế hợp pháp của mình.

Theo Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015, người thừa kế có trách nhiệm thực hiện các nghĩa vụ tài sản do người chết để lại trong phạm vi di sản được hưởng, trừ trường hợp có thỏa thuận khác. Sau khi đã hoàn thành nghĩa vụ tài sản, phần di sản còn lại mới được phân chia cho người thừa kế.

Nếu di chúc giao nghĩa vụ hoặc kèm theo điều kiện hợp pháp thì người thừa kế phải thực hiện theo nội dung di chúc. Trường hợp có nhiều người cùng được chỉ định hưởng di sản thì việc phân chia được thực hiện đúng theo tỷ lệ hoặc phần di sản mà người lập di chúc đã xác định.

5. Câu hỏi thường gặp

Di chúc có thể sửa đổi hoặc hủy bỏ được không?

Có. Theo Điều 640 Bộ luật Dân sự 2015, người lập di chúc có quyền sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc bất cứ lúc nào trước khi qua đời. Nếu có nhiều bản di chúc đối với cùng một tài sản thì bản di chúc lập sau cùng sẽ được ưu tiên áp dụng nếu hợp pháp.

Người thừa kế có bắt buộc phải nhận di sản không?

Không. Theo Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015, người thừa kế có quyền từ chối nhận di sản, trừ trường hợp việc từ chối nhằm trốn tránh thực hiện nghĩa vụ tài sản của mình đối với người khác. Việc từ chối phải được lập thành văn bản và thực hiện trước thời điểm phân chia di sản.

Di chúc miệng có giá trị pháp lý không?

Có. Theo Điều 629 và khoản 5 Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc miệng chỉ được lập khi tính mạng của người lập di chúc bị cái chết đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản. Nếu sau 03 tháng kể từ thời điểm lập di chúc miệng mà người lập di chúc còn sống, minh mẫn và sáng suốt thì di chúc miệng mặc nhiên bị hủy bỏ, đồng thời việc ghi chép ý chí cuối cùng phải được công chứng hoặc chứng thực trong 05 ngày làm việc kể từ ngày người lập di chúc thể hiện ý chí cuối cùng thì mới có giá trị pháp lý.

Thừa kế theo di chúc giúp cá nhân chủ động định đoạt tài sản và bảo vệ quyền lợi của người thân. Để thực hiện thủ tục nhanh chóng, chính xác và tránh rủi ro pháp lý, hãy liên hệ ACC Hà Nội để được tư vấn và hỗ trợ chuyên nghiệp.