Di chúc có phải là giao dịch dân sự không là vấn đề pháp lý được nhiều người quan tâm khi muốn định đoạt tài sản sau khi qua đời. Việc làm rõ bản chất này giúp cá nhân lập di chúc đúng quy định và bảo vệ quyền lợi của người thừa kế. Thủ tục lập di chúc đòi hỏi sự chính xác để tránh tranh chấp sau này. Cùng ACC Hà Nội.

1. Di chúc có phải là giao dịch dân sự không?

Di chúc không được Bộ luật Dân sự 2015 định nghĩa trực tiếp là một loại giao dịch dân sự, mà được quy định riêng tại Điều 624 là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Tuy nhiên, xét về bản chất pháp lý, di chúc là hành vi pháp lý đơn phương của người lập di chúc và có những đặc điểm của giao dịch dân sự.

Theo Điều 116 Bộ luật Dân sự 2015, giao dịch dân sự bao gồm hợp đồng hoặc hành vi pháp lý đơn phương làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự. Do đó, di chúc có thể được xem xét dưới góc độ hành vi pháp lý đơn phương, bởi chỉ cần ý chí của người lập di chúc mà không cần sự đồng ý của người được chỉ định thừa kế.

Tuy nhiên, di chúc có đặc điểm riêng là chỉ phát sinh hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế, tức thời điểm người lập di chúc chết. Vì vậy, không nên hiểu di chúc hoàn toàn giống với các giao dịch dân sự thông thường. Việc xác định đúng bản chất này giúp áp dụng chính xác các quy định riêng về thừa kế bên cạnh các quy định chung của Bộ luật Dân sự 2015.

2. Đặc điểm pháp lý của di chúc theo Bộ luật Dân sự 2015

Di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm định đoạt tài sản của mình sau khi chết. Đây là hành vi pháp lý đơn phương, bởi việc lập di chúc không phụ thuộc vào sự đồng ý của người được chỉ định hưởng di sản. Người lập di chúc có quyền chỉ định người thừa kế, truất quyền hưởng di sản của người thừa kế hoặc phân định phần di sản cho từng người theo quy định pháp luật.

Một đặc điểm quan trọng là di chúc chưa làm phát sinh quyền sở hữu của người thừa kế đối với di sản tại thời điểm lập di chúc. Quyền thừa kế được xác lập khi mở thừa kế theo quy định của pháp luật. Người lập di chúc vẫn có quyền sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc trước khi chết.

Ngoài ra, di chúc phải đáp ứng các điều kiện về năng lực của người lập, sự tự nguyện, nội dung và hình thức theo Bộ luật Dân sự 2015. Đây là những yếu tố quan trọng để xác định giá trị pháp lý của di chúc khi phát sinh việc thừa kế.

Xem thêm: Dịch vụ luật sư tư vấn thừa kế theo di chúc uy tín

3. Điều kiện để di chúc có hiệu lực pháp lý

Để di chúc hợp pháp, người lập di chúc phải minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc; không bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép. Nội dung di chúc không được vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội và hình thức di chúc phải phù hợp với quy định pháp luật.

Đối với người từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi, Khoản 2 Điều 625 Bộ luật Dân sự 2015 quy định người này được lập di chúc nếu được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý và di chúc phải được lập thành văn bản. Như vậy, nhóm tuổi này không được lập di chúc miệng.

Đối với di chúc miệng, chỉ được lập khi tính mạng của một người bị cái chết đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản. Người lập phải thể hiện ý chí cuối cùng trước mặt ít nhất hai người làm chứng; sau đó, người làm chứng phải ghi chép lại, cùng ký tên hoặc điểm chỉ. Trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ ngày người lập di chúc thể hiện ý chí cuối cùng, văn bản ghi chép phải được công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực xác nhận chữ ký hoặc điểm chỉ của người làm chứng.

Xem thêm: Ai có quyền lập di chúc? Giải đáp

4. Quyền và nghĩa vụ liên quan đến di chúc

Người lập di chúc có quyền chỉ định người thừa kế, phân định phần di sản cho từng người, dành một phần tài sản trong khối di sản để di tặng, giao nghĩa vụ cho người thừa kế và chỉ định người giữ di chúc, người quản lý di sản hoặc người phân chia di sản theo quy định.

Người lập di chúc cũng có quyền sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc bất cứ lúc nào trước khi chết. Khi có nhiều bản di chúc đối với cùng một tài sản, bản di chúc sau cùng có hiệu lực nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện pháp luật.

Sau khi mở thừa kế, việc thực hiện di chúc phải tuân thủ các quy định về quản lý, thanh toán nghĩa vụ tài sản và phân chia di sản. Đồng thời, dù người lập di chúc có quyền tự do định đoạt tài sản, pháp luật vẫn bảo vệ quyền hưởng di sản của một số chủ thể thông qua quy định về người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung của di chúc tại Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015.

5. Câu hỏi thường gặp

Di chúc có thể bị vô hiệu trong trường hợp nào?

Di chúc có thể không có hiệu lực nếu người lập không minh mẫn, sáng suốt hoặc việc lập di chúc bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép. Di chúc cũng có thể không hợp pháp nếu nội dung vi phạm điều cấm của luật, trái đạo đức xã hội hoặc không tuân thủ hình thức bắt buộc theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015.

Người lập di chúc có được chỉ định nhiều người thừa kế không?

Người lập di chúc có quyền chỉ định một hoặc nhiều người thừa kế và phân định phần di sản cho từng người. Nội dung phân chia nên được thể hiện rõ ràng để hạn chế tranh chấp khi di sản được phân chia.

Di chúc miệng có giá trị pháp lý không?

Di chúc miệng chỉ được lập khi tính mạng của một người bị cái chết đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản. Người lập phải thể hiện ý chí cuối cùng trước ít nhất hai người làm chứng; văn bản ghi chép lại ý chí này phải được công chứng hoặc chứng thực trong 05 ngày làm việc kể từ ngày người lập thể hiện ý chí cuối cùng theo Khoản 5 Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015. Nếu sau 03 tháng kể từ thời điểm lập di chúc mà người lập vẫn còn sống, minh mẫn, sáng suốt thì di chúc miệng mặc nhiên bị hủy bỏ theo quy định.

Di chúc có phải là giao dịch dân sự không là câu hỏi cần được làm rõ để mọi người lập di chúc đúng quy định. Việc hiểu rõ giúp tránh rủi ro pháp lý và bảo vệ quyền lợi hợp pháp. Liên hệ ACC Hà Nội để được tư vấn chi tiết và hỗ trợ thực hiện thủ tục.