Trưng cầu giám định trong tố tụng hình sự là thủ tục quan trọng nhằm làm rõ các vấn đề chuyên môn phục vụ quá trình điều tra, truy tố và xét xử vụ án. Thủ tục này không chỉ đảm bảo tính khoa học và chính xác trong việc thu thập chứng cứ mà còn góp phần bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan. Vì vậy, việc hiểu rõ trưng cầu giám định trong tố tụng hình sự trở nên thiết yếu đối với cả cơ quan tiến hành tố tụng lẫn đương sự. Cùng ACC Hà Nội khám phá sâu hơn về khía cạnh này.

1. Trưng cầu giám định trong tố tụng hình sự là gì?

Trưng cầu giám định trong tố tụng hình sự là việc cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng ra văn bản yêu cầu cá nhân, tổ chức có năng lực chuyên môn thực hiện việc nghiên cứu, kết luận về những vấn đề có tính chất kỹ thuật, khoa học hoặc chuyên ngành.

Theo quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, hoạt động này giúp thu thập chứng cứ khách quan, đặc biệt trong các lĩnh vực phức tạp như y sinh, kỹ thuật hình sự, tài chính – kế toán. Chẳng hạn, trong các vụ án tai nạn giao thông nghiêm trọng, việc giám định nguyên nhân tử vong và trạng thái kỹ thuật của phương tiện là cơ sở then chốt để xác định sự thật khách quan của vụ án.

Thủ tục này không chỉ giới hạn ở giai đoạn điều tra mà còn áp dụng xuyên suốt các giai đoạn tố tụng, đảm bảo tính toàn diện của quá trình xét xử. Việc trưng cầu giám định trong tố tụng hình sự phải tuân thủ nguyên tắc độc lập, khách quan và khoa học, giúp tòa án có cơ sở vững chắc để đưa ra phán quyết công bằng.

2. Cơ sở pháp lý của trưng cầu giám định trong tố tụng hình sự

Việc trưng cầu giám định được quy định trực tiếp tại Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 (từ Điều 205 đến Điều 213). Hệ thống quy định này thiết lập chặt chẽ về căn cứ, thẩm quyền, trình tự thủ tục thực hiện, cũng như các trường hợp giám định bổ sung hoặc giám định lại, nhằm đảm bảo tính khách quan và chính xác tuyệt đối trong hoạt động thu thập chứng cứ.

Bên cạnh đó, Luật Giám định tư pháp 2025 đóng vai trò là khung pháp lý chuyên ngành, quy định chi tiết về tổ chức giám định tư pháp, tiêu chuẩn bổ nhiệm, quyền và nghĩa vụ của người giám định. Sự kết hợp giữa hai văn bản luật này tạo nên cơ chế vận hành đồng bộ, nâng cao tính chuyên nghiệp và trách nhiệm pháp lý của các cơ quan, cá nhân trong quá trình làm rõ sự thật khách quan của vụ án.

Xem thêm: Nguyên tắc đối thoại trong tố tụng hành chính là gì? Chi tiết

3. Quy trình trưng cầu giám định trong tố tụng hình sự

Quy trình trưng cầu giám định trong tố tụng hình sự được thực hiện một cách có hệ thống để đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả, theo các bước cụ thể được quy định trong Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 và Luật Giám định tư pháp 2025.

Bước 1: Xác định nhu cầu trưng cầu

Cơ quan có thẩm quyền, như cơ quan điều tra hoặc Viện kiểm sát, đánh giá xem vụ án có yếu tố cần kiến thức chuyên môn không. Nếu có, họ lập văn bản trưng cầu nêu rõ nội dung cần giám định, thời hạn và tài liệu liên quan.

Bước 2: Chọn tổ chức hoặc cá nhân giám định

Sau khi quyết định trưng cầu, cơ quan tố tụng gửi văn bản đến các tổ chức giám định tư pháp được công nhận theo Luật Giám định tư pháp 2012 (sửa đổi 2020), hoặc cá nhân có chứng chỉ hành nghề. Việc lựa chọn phải đảm bảo tính độc lập, tránh xung đột lợi ích. Nếu cần khẩn cấp, có thể trưng cầu tạm thời để hỗ trợ điều tra ban đầu.

Bước 3: Thực hiện giám định và nhận kết quả

Người giám định tiếp nhận tài liệu, tiến hành kiểm tra, thí nghiệm hoặc phân tích theo yêu cầu, trong thời hạn quy định tại Điều 208 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Kết quả được lập thành văn bản kết luận giám định, có chữ ký và dấu xác nhận. Nếu có tranh chấp, các bên có quyền yêu cầu giám định lại.

Bước 4: Xử lý kết quả và tranh tụng

Cơ quan tố tụng nhận kết quả và thông báo cho các bên đương sự theo Điều 213 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Tại phiên tòa, kết luận giám định được xem xét, tranh luận và có thể bị bác bỏ nếu phát hiện sai sót. Nếu cần, tòa án có quyền trưng cầu bổ sung.

Xem thêm: Quy trình tố tụng hình sự từ khởi tố đến xét xử theo quy định

4. Vai trò của trưng cầu giám định trong tố tụng hình sự

Trưng cầu giám định trong tố tụng hình sự đóng vai trò then chốt trong việc bổ sung chứng cứ khoa học, giúp cơ quan tố tụng vượt qua những hạn chế về chuyên môn nội bộ. Trong các vụ án phức tạp như ngộ độc thực phẩm hoặc gian lận tài chính, thủ tục này cung cấp dữ liệu khách quan, giảm thiểu rủi ro phán đoán chủ quan từ điều tra viên.

Theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, kết luận giám định có giá trị chứng minh cao, có thể là cơ sở để thay đổi tội danh hoặc miễn trách nhiệm hình sự. Hơn nữa, Luật Giám định tư pháp 2025 nhấn mạnh trách nhiệm của người giám định, giúp nâng cao chất lượng toàn bộ hệ thống tư pháp.

Ngoài ra, việc trưng cầu giám định còn thể hiện ở việc bảo vệ quyền con người, như quyền được giám định lại nếu đương sự nghi ngờ tính chính xác, từ đó thúc đẩy niềm tin của công chúng vào pháp luật.

Trong bối cảnh tội phạm ngày càng tinh vi, thủ tục này không chỉ hỗ trợ điều tra mà còn góp phần phòng ngừa oan sai, đảm bảo nguyên tắc suy đoán vô tội được thực thi nghiêm túc.

5. Câu hỏi thường gặp

Trưng cầu giám định trong tố tụng hình sự có thể được thực hiện ở giai đoạn nào?

Trưng cầu giám định trong tố tụng hình sự có thể được thực hiện ở tất cả các giai đoạn của tố tụng, từ điều tra, truy tố đến xét xử. Trong giai đoạn điều tra, nó giúp thu thập chứng cứ ban đầu; tại truy tố, hỗ trợ Viện kiểm sát đánh giá hồ sơ; và ở xét xử, tòa án có thể trưng cầu bổ sung nếu cần làm rõ tình tiết.

Ai có quyền yêu cầu trưng cầu giám định trong tố tụng hình sự?

Các cơ quan có thẩm quyền như cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án có quyền trưng cầu giám định theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, đồng thời đương sự (bị can, bị cáo, bị hại) cũng có quyền đề nghị.

Kết luận giám định có thể bị bác bỏ không?

Có, kết luận giám định có thể bị bác bỏ nếu phát hiện sai sót về phương pháp, thiếu cơ sở khoa học hoặc có dấu hiệu vi phạm. Các bên có quyền tranh tụng tại phiên tòa, yêu cầu giám định lại theo Luật Giám định tư pháp 2025. Việc bác bỏ phải dựa trên lý lẽ logic và chứng cứ, giúp duy trì tính khách quan và công bằng.

Trưng cầu giám định trong tố tụng hình sự không chỉ là công cụ pháp lý thiết yếu mà còn là yếu tố quyết định sự thành bại của nhiều vụ án, đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc để áp dụng hiệu quả. Việc nắm bắt rõ ràng thủ tục này giúp đương sự bảo vệ quyền lợi một cách tốt nhất. Để nhận tư vấn chuyên sâu và hỗ trợ pháp lý kịp thời, hãy liên hệ ACC Hà Nội ngay hôm nay, nơi đội ngũ chuyên gia sẵn sàng đồng hành cùng bạn trong mọi vấn đề liên quan đến pháp luật hình sự.