Thẩm quyền của hội đồng xét xử sơ thẩm đóng vai trò then chốt trong việc giải quyết các vụ án tại tòa án cấp sơ thẩm, đảm bảo tính công bằng và đúng pháp luật. Việc nắm rõ quy định này giúp các bên liên quan bảo vệ quyền lợi hợp pháp hiệu quả hơn. Cùng ACC Hà Nội tìm hiểu chi tiết về vấn đề này.

1. Thẩm quyền của hội đồng xét xử sơ thẩm theo quy định

Quy định về thẩm quyền của hội đồng xét xử sơ thẩm là nền tảng quan trọng trong hoạt động tư pháp, đảm bảo việc giải quyết vụ án đúng cấp, đúng thẩm quyền và bảo vệ quyền lợi đương sự. Hiện nay, thẩm quyền này vẫn được thực hiện theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 và Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, kết hợp với các văn bản hướng dẫn thi hành cập nhật đến năm 2026. Hội đồng xét xử sơ thẩm có trách nhiệm xem xét toàn diện chứng cứ, áp dụng pháp luật để ra phán quyết độc lập, khách quan.

Trong dân sự, hội đồng giải quyết các tranh chấp về dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại và lao động theo thẩm quyền của tòa án cấp huyện hoặc cấp tỉnh. Trong hình sự, hội đồng xét xử sơ thẩm tập trung vào các vụ án thuộc thẩm quyền của tòa án nhân dân cấp huyện hoặc tương đương. Nguyên tắc cốt lõi vẫn là không vượt quá phạm vi vụ án đã thụ lý và phải bảo đảm quyền bào chữa, quyền tranh luận của các bên. Việc phân định này giúp tránh chồng chéo giữa các cấp tòa án và nâng cao tính chuyên nghiệp trong xét xử.

2. Thành phần của hội đồng xét xử sơ thẩm

Thành phần hội đồng xét xử là yếu tố quyết định tính hợp pháp của bản án và quyết định của tòa án. Các quy định về thành phần hội đồng xét xử sơ thẩm theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 và Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 vẫn giữ nguyên giá trị pháp lý trong năm 2026. Trong tố tụng dân sự, hội đồng gồm một thẩm phán và hai hội thẩm nhân dân, trường hợp cần thiết có thể có thêm thẩm phán dự khuyết.

Trong tố tụng hình sự, hội đồng gồm một thẩm phán và hai hội thẩm nhân dân, trừ trường hợp xét xử theo thủ tục rút gọn. Các thành viên phải đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn chuyên môn và không thuộc trường hợp phải từ chối hoặc thay đổi theo luật định. Việc bảo đảm thành phần đúng quy định là điều kiện tiên quyết để bản án có hiệu lực, nếu vi phạm, bản án có nguy cơ bị hủy theo thủ tục giám đốc thẩm.

Xem thêm: Quy định về thời hạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự

3. Phạm vi thẩm quyền trong các loại vụ án

Việc xác định chính xác phạm vi thẩm quyền giúp tối ưu hóa nguồn lực tòa án và đẩy nhanh tiến độ giải quyết vụ án. Dựa trên Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 và Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, phạm vi thẩm quyền của hội đồng xét xử được phân định rạch ròi. Với vụ án dân sự, hội đồng giải quyết tranh chấp về sở hữu, hợp đồng, bồi thường thiệt hại và quan hệ nhân thân.

Với vụ án hình sự, hội đồng xét xử các tội phạm thuộc thẩm quyền của tòa án cấp huyện, trừ các tội thuộc thẩm quyền tòa án cấp tỉnh. Hội đồng có quyền triệu tập người tham gia, thu thập chứng cứ và áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời. Lưu ý quan trọng là hội đồng không được tự ý mở rộng xét xử các vấn đề nằm ngoài nội dung đã thụ lý, đảm bảo tính tập trung và kịp thời của phán quyết.

Xem thêm: Thủ tục xét xử sơ thẩm vụ án hành chính theo quy định

4. Những điểm cần lưu ý khi áp dụng thẩm quyền

Để áp dụng thẩm quyền hiệu quả, các bên cần nắm vững các quy định về tố tụng và trách nhiệm của hội đồng xét xử. Khi áp dụng thẩm quyền, hội đồng phải tuân thủ nghiêm ngặt thời hạn và thủ tục theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 và Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Hội đồng có nghĩa vụ thông báo lịch xét xử đúng hạn, tạo điều kiện cho các bên thực hiện quyền thay đổi thành viên nếu có căn cứ.

Trong suốt quá trình, hội đồng phải giải thích đầy đủ quyền, nghĩa vụ cho đương sự và bị cáo. Nếu phát hiện sai sót về thẩm quyền, hội đồng bắt buộc phải dừng xét xử và chuyển hồ sơ lên cấp có thẩm quyền giải quyết. Các bên đương sự cần chủ động cung cấp chứng cứ chính xác để hỗ trợ hội đồng, từ đó giảm thiểu tối đa các khiếu nại, kháng cáo sau này.

5. Câu hỏi thường gặp

Hội đồng xét xử sơ thẩm có được thay đổi thành phần giữa chừng không? 

Theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 và Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, thành phần hội đồng chỉ được thay đổi khi có lý do chính đáng như nghỉ ốm, bị từ chối hoặc có vi phạm. Việc thay đổi phải được quyết định bởi chánh án và được ghi nhận vào biên bản.

Thẩm quyền của hội đồng xét xử sơ thẩm có áp dụng cho cả vụ án hành chính không?

Thẩm quyền của hội đồng xét xử sơ thẩm chủ yếu được quy định trong Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 và Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Vụ án hành chính có quy định riêng tại Luật Tố tụng hành chính, tuy nhiên một số nguyên tắc về thành phần hội đồng vẫn có điểm tương đồng.

Bản án sơ thẩm có thể bị kháng cáo trong bao lâu?

Thời hạn kháng cáo được quy định rõ trong Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 và Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Thông thường là mười lăm ngày kể từ ngày tuyên án đối với đương sự có mặt, hoặc mười lăm ngày kể từ ngày nhận được bản án đối với đương sự vắng mặt.

Thẩm quyền của hội đồng xét xử sơ thẩm là yếu tố then chốt giúp bảo đảm quá trình xét xử diễn ra đúng pháp luật và bảo vệ quyền lợi của các bên. Để được tư vấn chi tiết và hỗ trợ giải quyết các vấn đề pháp lý liên quan, hãy liên hệ ACC Hà Nội ngay hôm nay để nhận được sự hỗ trợ chuyên nghiệp và kịp thời.