Quyền bào chữa của bị can là một trong những quyền cơ bản được pháp luật tố tụng hình sự bảo đảm nhằm bảo vệ lợi ích hợp pháp của người bị buộc tội ngay từ giai đoạn đầu của vụ án. Việc thực hiện quyền này đúng pháp luật góp phần quan trọng vào việc xác định sự thật khách quan, hạn chế oan sai và bảo đảm công bằng trong tố tụng. Hiện nay, quy định về quyền bào chữa của bị can trong giai đoạn điều tra đã có nhiều điểm mới theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2021). Cùng ACC Hà Nội tìm hiểu chi tiết vấn đề này.

1. Quyền bào chữa của bị can trong giai đoạn điều tra hiện nay

Giai đoạn điều tra là giai đoạn đầu tiên và quan trọng nhất trong quá trình tố tụng hình sự, nơi cơ quan điều tra thu thập chứng cứ, xác định hành vi phạm tội. quyền bào chữa của bị can được quy định rõ tại Điều 16 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2021), theo đó bị can có quyền tự bào chữa hoặc nhờ người khác bào chữa.

Quyền này được thực hiện ngay khi bị can bị khởi tố, giúp họ được thông báo về tội danh, được trình bày ý kiến, đưa ra chứng cứ và yêu cầu giám định. Việc bảo đảm quyền bào chữa trong giai đoạn này không chỉ bảo vệ quyền con người mà còn góp phần nâng cao chất lượng điều tra, hạn chế việc áp dụng biện pháp cưỡng chế không đúng pháp luật.

2. Nội dung cụ thể của quyền bào chữa trong giai đoạn điều tra

Bị can được quyền biết lý do bị khởi tố, được đọc biên bản và tài liệu liên quan đến việc buộc tội. Họ có quyền đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật để chứng minh mình không phạm tội hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Bị can được quyền yêu cầu giám định, định giá tài sản và được thông báo kết quả các hoạt động điều tra liên quan đến mình.

Đặc biệt, bị can có quyền gặp người bào chữa ngay sau khi bị bắt hoặc khởi tố, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. Những quyền này được thực hiện thông qua việc ký biên bản, đưa ra lời khai và yêu cầu cơ quan điều tra thực hiện các biện pháp cần thiết để bảo vệ quyền lợi hợp pháp.

Xem thêm: Bào chữa là gì? Hướng dẫn chi tiết

3. Vai trò của người bào chữa đối với bị can trong giai đoạn điều tra

Người bào chữa đóng vai trò then chốt trong việc hỗ trợ bị can thực hiện quyền bào chữa của bị can. Luật sư hoặc người bào chữa khác có quyền gặp bị can để thu thập thông tin, nghiên cứu hồ sơ và đưa ra chiến lược bào chữa phù hợp. Họ được quyền đề nghị cơ quan điều tra thu thập chứng cứ, kiểm tra hiện trường và yêu cầu thay đổi biện pháp ngăn chặn nếu thấy không phù hợp.

Sự tham gia của người bào chữa giúp bị can hiểu rõ quyền lợi của mình, tránh việc khai nhận sai sự thật do áp lực hoặc thiếu hiểu biết. Đồng thời, người bào chữa còn giám sát việc tuân thủ pháp luật của cơ quan tiến hành tố tụng, góp phần bảo đảm tính khách quan trong quá trình điều tra.

Xem thêm: Hướng dẫn thủ tục khởi kiện vi phạm hợp đồng kinh tế

4. Thực tiễn thực hiện quyền bào chữa và những vấn đề cần lưu ý

Trong thực tiễn, việc thực hiện quyền bào chữa của bị can vẫn còn gặp một số khó khăn như việc tiếp cận hồ sơ vụ án còn hạn chế, thời gian gặp luật sư đôi khi bị kéo dài hoặc bị can chưa được thông báo đầy đủ về quyền của mình.

Một số trường hợp bị can không biết cách lựa chọn người bào chữa phù hợp hoặc lo ngại chi phí. Để khắc phục, bị can cần chủ động yêu cầu gặp luật sư ngay khi bị khởi tố và yêu cầu cơ quan điều tra giải thích rõ các quyền theo quy định.

Việc ghi chép đầy đủ lời khai, giữ lại biên bản và yêu cầu được sao chụp tài liệu liên quan cũng là cách để bảo vệ quyền lợi. Các cơ quan tố tụng cần tăng cường tuyên truyền và tạo điều kiện thuận lợi hơn nữa để quyền này được thực hiện hiệu quả.

5. Câu hỏi thường gặp

Quyền bào chữa của bị can có thể bị hạn chế trong trường hợp nào?

Theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2021), quyền bào chữa chỉ bị hạn chế trong một số trường hợp đặc biệt như vụ án liên quan đến an ninh quốc gia hoặc khi bị can đang bị áp dụng biện pháp cách ly. Tuy nhiên, ngay cả trong những trường hợp này, bị can vẫn được bảo đảm quyền bào chữa ở mức tối thiểu cần thiết.

Bị can có được tự mình bào chữa mà không cần luật sư không?

Bị can hoàn toàn có quyền tự bào chữa. Tuy nhiên, trong các vụ án nghiêm trọng hoặc khi bị can không đủ khả năng tự bào chữa, pháp luật khuyến khích và tạo điều kiện để họ được hỗ trợ bởi người bào chữa chuyên nghiệp nhằm bảo đảm quyền lợi tốt nhất.

Thời điểm nào bị can được gặp người bào chữa?

Trả lời: Bị can được gặp người bào chữa ngay sau khi bị khởi tố hoặc bị bắt. Cơ quan điều tra có trách nhiệm tạo điều kiện cho cuộc gặp diễn ra trong thời gian hợp lý, trừ khi có lý do đặc biệt theo quy định của pháp luật.

Quyền bào chữa của bị can cần được thực hiện đầy đủ và đúng pháp luật để bảo vệ quyền con người cũng như nâng cao chất lượng tố tụng. Nếu bạn đang gặp vấn đề liên quan đến quyền lợi của bị can trong giai đoạn điều tra, hãy liên hệ ACC Hà Nội để được tư vấn và hỗ trợ kịp thời.