Lấy lời khai người tham gia tố tụng là thủ tục cốt lõi trong hệ thống tố tụng pháp luật Việt Nam, giúp cơ quan tiến hành tố tụng thu thập thông tin khách quan để làm rõ sự thật vụ việc. Thủ tục này không chỉ đảm bảo quyền lợi của các bên mà còn góp phần vào việc thực thi công lý một cách công bằng. Việc nắm rõ quy định sẽ giúp người dân tránh những sai sót pháp lý không đáng có. Cùng ACC Hà Nội khám phá chi tiết về vấn đề này.

1. Lấy lời khai người tham gia tố tụng được quy định như nào?

Lấy lời khai người tham gia tố tụng được quy định cụ thể trong hệ thống pháp luật tố tụng Việt Nam, nhằm đảm bảo tính hợp pháp và minh bạch trong quá trình thu thập chứng cứ.

Theo Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, thủ tục này được đề cập tại các điều khoản liên quan đến hoạt động điều tra, như quy định về việc lấy lời khai bị can, bị cáo và người liên quan, yêu cầu lời khai phải được ghi nhận bằng biên bản với sự tham gia của người phiên dịch nếu cần.

Tương tự, Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015 nêu rõ việc lấy lời khai từ đương sự, nhân chứng trong phiên tòa hoặc ngoài phiên tòa, nhấn mạnh nguyên tắc tự nguyện và không ép buộc. Các quy định này áp dụng cho tất cả người tham gia tố tụng, bao gồm bị hại, nhân chứng, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan, nhằm bảo vệ quyền con người theo Hiến pháp. Việc lấy lời khai phải tuân thủ nguyên tắc tôn trọng nhân phẩm, không sử dụng biện pháp cưỡng chế trái pháp luật, và lời khai chỉ có giá trị chứng cứ khi được xác thực đầy đủ.

2. Đối tượng áp dụng trong lấy lời khai người tham gia tố tụng

Trong lấy lời khai người tham gia tố tụng, đối tượng được xác định rõ ràng để đảm bảo thủ tục chỉ áp dụng cho những cá nhân có liên quan trực tiếp đến vụ việc, tránh mở rộng không cần thiết.

Theo Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, đối tượng bao gồm bị can, bị cáo, người bị hại, nhân chứng và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Những người này có thể bị triệu tập để cung cấp thông tin về sự việc, hành vi phạm tội hoặc các tình tiết liên quan. Trong tố tụng dân sự, Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015 tại Điều 70 liệt kê đương sự, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan và nhân chứng là đối tượng chính, với lời khai nhằm làm rõ tranh chấp quyền lợi.

Đối tượng phải đủ năng lực hành vi dân sự hoặc chịu trách nhiệm hình sự, và nếu là người dưới 18 tuổi, cần có sự tham gia của người đại diện pháp lý. Việc xác định đối tượng giúp cơ quan tố tụng tập trung vào các nguồn thông tin đáng tin cậy, đồng thời bảo vệ quyền im lặng của bị cáo theo Điều 58 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015.

Xem thêm: Quy trình giải quyết vụ án kinh doanh thương mại theo quy định

3. Quy trình thực hiện lấy lời khai người tham gia tố tụng

Quy trình lấy lời khai người tham gia tố tụng được thiết kế chặt chẽ để đảm bảo tính pháp lý và hiệu quả, dựa trên các bước cụ thể trong hai bộ luật tố tụng.

Trước tiên, cơ quan có thẩm quyền phải ra quyết định triệu tập hoặc thông báo cho người tham gia tố tụng, nêu rõ lý do và thời gian, theo Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 hoặc Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015. Sau đó, quá trình lấy lời khai diễn ra tại trụ sở cơ quan tố tụng hoặc nơi phù hợp, với sự hiện diện của thư ký hoặc người ghi biên bản. Lời khai được ghi nhận đầy đủ, chính xác, và người khai phải đọc lại, ký xác nhận trước khi kết thúc. Nếu có dấu hiệu ép cung, lời khai sẽ bị loại trừ theo Điều 89 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015.

Bước 1: Triệu tập người tham gia tố tụng

Cơ quan tiến hành tố tụng gửi thông báo triệu tập bằng văn bản, nêu rõ thời gian, địa điểm và mục đích lấy lời khai. Thời hạn triệu tập phải hợp lý, thường không quá 24 giờ theo quy định, để người được triệu tập có thời gian chuẩn bị. Nếu người được triệu tập vắng mặt không chính đáng, có thể áp dụng biện pháp cưỡng chế nhưng phải ghi nhận lý do.

Bước 2: Tiến hành lấy lời khai

Người lấy lời khai giải thích quyền và nghĩa vụ cho người tham gia, sau đó đặt câu hỏi cụ thể về vụ việc. Lời khai được ghi chép chi tiết, có thể sử dụng thiết bị ghi âm nếu cần thiết để tăng tính chính xác. Người khai có quyền yêu cầu làm rõ hoặc bổ sung thông tin

Bước 3: Kết thúc và xác nhận biên bản

Biên bản lời khai được đọc lại cho người khai nghe, chỉnh sửa nếu có sai sót, và yêu cầu ký tên xác nhận. Nếu từ chối ký, cơ quan ghi nhận lý do và có thể yêu cầu người làm chứng ký thay. Biên bản được lưu trữ làm chứng cứ, có thể sử dụng trong phiên tòa.

Xem thêm: Thời hiệu khởi kiện vụ án hành chính theo quy định

4. Quyền lợi và bảo vệ khi lấy lời khai người tham gia tố tụng

Lấy lời khai người tham gia tố tụng luôn đi kèm với các quyền lợi cơ bản để bảo vệ người khai, tránh lạm dụng từ phía cơ quan nhà nước.

Theo Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 bị can và bị cáo có quyền im lặng, không buộc phải đưa ra lời khai bất lợi cho bản thân, và được có luật sư bào chữa từ giai đoạn đầu. Người bị hại và nhân chứng được bảo vệ danh tính nếu có nguy cơ trả thù. Trong tố tụng dân sự, Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015 quy định đương sự có quyền từ chối trả lời nếu thông tin liên quan đến bí mật nhà nước hoặc cá nhân, đồng thời được hỗ trợ chi phí đi lại.

Các quyền này được thực thi qua việc thông báo rõ ràng trước khi lấy lời khai, và vi phạm sẽ dẫn đến hủy bỏ chứng cứ. Ngoài ra, người tham gia có quyền khiếu nại nếu cảm thấy bị ép cung hoặc phân biệt đối xử. Trong thực tiễn, sự hiện diện của luật sư giúp cân bằng quyền lực, đặc biệt trong các vụ việc phức tạp. Những quy định bảo vệ này không chỉ nâng cao lòng tin của công chúng vào hệ thống tư pháp mà còn phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế về quyền con người.

5. Câu hỏi thường gặp

Lấy lời khai người tham gia tố tụng có thể thực hiện qua hình thức trực tuyến không?

Theo Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 và Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015, quy trình lấy lời khai chủ yếu thực hiện trực tiếp để đảm bảo tính xác thực và tránh gian lận. Tuy nhiên, trong một số trường hợp đặc biệt như dịch bệnh hoặc người tham gia ở xa, có thể áp dụng hình thức trực tuyến với sự đồng ý của các bên và ghi nhận bằng biên bản điện tử.

Nếu lời khai bị thay đổi sau này thì sao?

Lời khai có thể được bổ sung hoặc thay đổi nếu có lý do chính đáng, theo Điều 89 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, nhưng phải giải thích rõ ràng và có thể dẫn đến đối chất để kiểm tra tính nhất quán. Trong tố tụng dân sự, Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015 cho phép đương sự rút lại hoặc sửa lời khai tại phiên tòa, nhưng tòa án sẽ đánh giá dựa trên chứng cứ khác.

Ai có quyền từ chối lấy lời khai người tham gia tố tụng?

Bị can và bị cáo có quyền im lặng theo Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, không bị buộc cung cấp thông tin bất lợi. Nhân chứng có thể từ chối nếu lời khai ảnh hưởng đến quyền lợi cá nhân hoặc bí mật được pháp luật bảo vệ. Trong tố tụng dân sự, đương sự có quyền không trả lời các câu hỏi không liên quan trực tiếp đến vụ việc.

Lấy lời khai người tham gia tố tụng là yếu tố then chốt quyết định chất lượng của quá trình tố tụng, giúp làm rõ sự thật và bảo vệ công lý. Việc tuân thủ nghiêm ngặt các quy định pháp luật không chỉ mang lại lợi ích cho cá nhân mà còn củng cố niềm tin vào hệ thống tư pháp. Nếu bạn đang gặp vấn đề liên quan đến thủ tục này, hãy liên hệ ACC Hà Nội để nhận tư vấn chuyên sâu và hỗ trợ kịp thời.