Hội thẩm nhân dân trong tố tụng hành chính đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo công lý và dân chủ tại tòa án, giúp các quyết định hành chính được xem xét một cách công bằng và khách quan. Trong hệ thống tư pháp Việt Nam, sự tham gia của hội thẩm không chỉ tăng cường tính đại diện của nhân dân mà còn góp phần nâng cao chất lượng xét xử. Bài viết này sẽ phân tích sâu về nhiệm vụ và quyền hạn của họ, mang đến cái nhìn rõ nét cho độc giả quan tâm đến lĩnh vực pháp luật hành chính. Cùng ACC Hà Nội khám phá chi tiết hơn.

1. Nhiệm vụ và quyền hạn Hội thẩm nhân dân trong tố tụng hành chính

Hội thẩm nhân dân là thành viên của Hội đồng xét xử, thay mặt nhân dân thực hiện quyền tư pháp nhằm kiểm soát tính hợp pháp của các quyết định và hành vi hành chính bị khởi kiện.

Căn cứ quy định tại Luật Tố tụng Hành chính 2015 và Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2024, Hội thẩm nhân dân có nhiệm vụ nghiên cứu toàn diện hồ sơ vụ án trước khi phiên tòa diễn ra nhằm nắm bắt bản chất các mâu thuẫn giữa người khởi kiện và cơ quan hành chính nhà nước. Hội thẩm phải tham gia xét xử các vụ án hành chính theo sự phân công của Chánh án Tòa án, đảm bảo sự hiện diện của yếu tố nhân dân trong việc đánh giá tính đúng đắn của các quyết định quản lý. Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, Hội thẩm có trách nhiệm bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân và lợi ích của Nhà nước, đồng thời phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về việc thực hiện các quyền hạn được giao.

Về quyền hạn, Hội thẩm nhân dân có quyền ngang hàng với Thẩm phán khi biểu quyết các vấn đề thuộc thẩm quyền của Hội đồng xét xử. Theo nguyên tắc độc lập xét xử, Hội thẩm có quyền yêu cầu Thẩm phán làm rõ các tình tiết chưa minh bạch trong hồ sơ và đề xuất các biện pháp thu thập chứng cứ bổ sung để làm sáng tỏ sự thật khách quan. Tại phiên tòa, Hội thẩm được quyền chất vấn các bên đương sự, người đại diện của cơ quan nhà nước và những người tham gia tố tụng khác. Quyền hạn này đảm bảo rằng mỗi phán quyết hành chính đều là kết quả của sự bàn bạc dân chủ, tránh tình trạng áp đặt ý chí cá nhân trong hoạt động tư pháp.

2. Vai trò của Hội thẩm nhân dân trong quá trình chuẩn bị xét xử hành chính

Giai đoạn chuẩn bị xét xử là bước đệm quan trọng giúp Hội thẩm nhân dân tiếp cận thông tin và hình thành các đánh giá sơ bộ về vụ án trước khi bước vào tranh tụng công khai.

• Tiếp cận hồ sơ và phối hợp xây dựng kế hoạch xét xử

Dựa trên Điều 70 Luật Tố tụng Hành chính 2015, Hội thẩm nhân dân phối hợp cùng Thẩm phán để rà soát các tài liệu, chứng cứ đã thu thập được trong hồ sơ vụ án. Vai trò của họ lúc này là đưa ra những nhận định từ góc độ đời sống xã hội và kinh nghiệm chuyên môn ngoài ngành luật để bổ trợ cho Thẩm phán trong việc xác định các tình tiết cần làm rõ thêm. Hội thẩm có quyền đề nghị Thẩm phán triệu tập người làm chứng hoặc trưng cầu giám định nếu thấy các tài liệu do cơ quan hành chính cung cấp chưa đủ sức thuyết phục, từ đó góp phần xây dựng một hồ sơ vụ án chặt chẽ và khách quan.

• Tham gia giám sát tính hợp pháp trong thủ tục tố tụng

Trong giai đoạn này, Hội thẩm nhân dân còn đóng vai trò giám sát các hoạt động tố tụng của Tòa án nhằm đảm bảo mọi quyền lợi của người khởi kiện và người bị kiện đều được thực hiện đúng pháp luật. Hội thẩm theo dõi việc giao nhận thông báo, việc thực hiện nghĩa vụ cung cấp chứng cứ của các bên và tính đúng đắn trong việc áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời (nếu có). Sự tham gia giám sát từ sớm của Hội thẩm giúp ngăn ngừa các sai sót về mặt thủ tục, tạo niềm tin cho người dân về sự minh bạch của Tòa án ngay từ những bước đầu tiên của quy trình giải quyết vụ án hành chính.

Xem thêm: So sánh hòa giải trong tố tụng và ngoài tố tụng

3. Quyền hạn của Hội thẩm nhân dân tại phiên tòa hành chính

Phiên tòa là thời điểm Hội thẩm nhân dân trực tiếp thực hiện các quyền năng pháp lý cao nhất để quyết định số phận của một quyết định hành chính bị khiếu kiện.

• Quyền xét hỏi và làm rõ sự thật khách quan

Theo Điều 195 Luật Tố tụng Hành chính 2015, Hội thẩm nhân dân có quyền đặt câu hỏi cho người khởi kiện, người bị kiện và những người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Thông qua việc xét hỏi, Hội thẩm tập trung làm rõ quy trình ban hành quyết định hành chính, căn cứ pháp lý và thực tiễn mà cơ quan nhà nước đã áp dụng. Quyền hạn này cho phép Hội thẩm đào sâu vào những góc khuất của vụ án mà đôi khi các tài liệu trên giấy tờ chưa thể hiện hết, giúp Hội đồng xét xử có cái nhìn toàn diện về sự tương tác giữa chính quyền và người dân trong vụ tranh chấp cụ thể.

• Quyền biểu quyết và quyết định phán quyết cuối cùng

Quyền hạn quan trọng nhất của Hội thẩm tại phiên tòa là quyền biểu quyết khi nghị án. Theo Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2024, Hội đồng xét xử quyết định theo đa số và ý kiến của Hội thẩm nhân dân có giá trị ngang với ý kiến của Thẩm phán. Hội thẩm có quyền bày tỏ quan điểm độc lập về việc chấp nhận hay không chấp nhận yêu cầu khởi kiện, cũng như kiến nghị việc hủy bỏ hoặc sửa đổi các quyết định hành chính trái pháp luật. Trường hợp Hội thẩm có ý kiến khác với đa số thành viên trong Hội đồng xét xử, họ có quyền bảo lưu ý kiến bằng văn bản để đưa vào hồ sơ vụ án, đảm bảo tính dân chủ và khách quan trong hoạt động xét xử.

Xem thêm: Người đại diện trong tố tụng hành chính theo quy định

4. Trách nhiệm và nguyên tắc hoạt động của Hội thẩm nhân dân trong tố tụng hành chính

Hoạt động của Hội thẩm nhân dân phải tuân thủ các chuẩn mực đạo đức và pháp lý khắt khe để giữ vững uy tín của cơ quan tư pháp và lòng tin của nhân dân.

• Nguyên tắc độc lập và chỉ tuân theo pháp luật

Căn cứ Điều 4 Luật Tố tụng Hành chính 2015, nguyên tắc cốt lõi trong hoạt động của Hội thẩm là độc lập và chỉ tuân theo pháp luật. Hội thẩm nhân dân không được chịu sự can thiệp từ bất kỳ cơ quan, tổ chức hay cá nhân nào, kể cả từ lãnh đạo Tòa án hay các cơ quan chính quyền địa phương. Nguyên tắc này đòi hỏi Hội thẩm phải có bản lĩnh vững vàng và sự am hiểu pháp luật nhất định để đưa ra những quyết định công tâm. Việc thực thi đúng nguyên tắc độc lập giúp ngăn chặn tình trạng "bao che" cho các sai phạm hành chính của cơ quan nhà nước, bảo vệ tính tối cao của hiến pháp và pháp luật.

• Trách nhiệm bảo mật và giữ gìn hình ảnh tư pháp

Hội thẩm nhân dân có trách nhiệm giữ bí mật nhà nước và bí mật công tác theo quy định của pháp luật, không được tiết lộ nội dung nghị án hoặc các thông tin tài liệu mật trong hồ sơ vụ án. Đồng thời, Hội thẩm phải giữ gìn đạo đức lối sống, không được có các hành vi tiếp xúc trái pháp luật với đương sự để trục lợi hoặc làm sai lệch kết quả vụ án. Nếu Hội thẩm vi phạm các nguyên tắc hoạt động hoặc thiếu trách nhiệm dẫn đến sai sót nghiêm trọng, họ sẽ phải chịu các hình thức kỷ luật, bãi nhiệm hoặc xử lý theo quy định của Luật Tổ chức Tòa án nhân dân, nhằm đảm bảo bộ máy tư pháp luôn hoạt động liêm chính và hiệu quả.

5. Câu hỏi thường gặp

Tiêu chuẩn để trở thành Hội thẩm nhân dân tham gia xét xử hành chính là gì?

Để trở thành Hội thẩm nhân dân, cá nhân phải là công dân Việt Nam, gương mẫu chấp hành pháp luật, có phẩm chất đạo đức tốt, có kiến thức pháp luật và có uy tín trong cộng đồng. Theo Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2024, người được bầu làm Hội thẩm phải có sức khỏe bảo đảm thực hiện nhiệm vụ và thường do Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cùng cấp lựa chọn, giới thiệu để Hội đồng nhân dân bầu ra. Đặc biệt, trong tố tụng hành chính, những người có kinh nghiệm về quản lý nhà nước hoặc hiểu biết sâu về các lĩnh vực chuyên môn liên quan đến tranh chấp thường được ưu tiên để nâng cao chất lượng xét xử.

Hội thẩm nhân dân có được hưởng thù lao khi tham gia xét xử không?

Hội thẩm nhân dân khi thực hiện nhiệm vụ tham gia xét xử tại Tòa án sẽ được hưởng phụ cấp xét xử và các chế độ khác theo quy định của pháp luật. Chế độ này nhằm bù đắp thời gian và công sức mà Hội thẩm đã bỏ ra để nghiên cứu hồ sơ và tham gia phiên tòa, đồng thời đảm bảo điều kiện làm việc cho họ. Ngoài ra, cơ quan, tổ chức nơi Hội thẩm đang công tác có trách nhiệm tạo điều kiện về thời gian để Hội thẩm tham gia xét xử và vẫn phải đảm bảo các quyền lợi về lương, thưởng tại đơn vị công tác theo đúng quy định hiện hành.

Hội thẩm nhân dân có quyền từ chối tham gia xét xử một vụ án cụ thể không?

Hội thẩm nhân dân có quyền và nghĩa vụ từ chối hoặc bị thay đổi trong các trường hợp được quy định tại Điều 46 Luật Tố tụng Hành chính 2015. Cụ thể, nếu Hội thẩm đồng thời là đương sự, người đại diện hoặc người thân thích của đương sự trong vụ án đó, hoặc có căn cứ rõ ràng cho thấy họ không thể khách quan trong việc xét xử (như có quyền lợi liên quan trực tiếp), họ phải từ chối hoặc bị đề nghị thay đổi. Việc này nhằm đảm bảo tính vô tư tuyệt đối của Hội đồng xét xử, tránh mọi nghi ngờ về sự thiên vị hay xung đột lợi ích trong quá trình giải quyết tranh chấp hành chính.

Hội thẩm nhân dân trong tố tụng hành chính không chỉ là thành viên của hội đồng xét xử mà còn là biểu tượng của sự tham gia dân chủ, đảm bảo mọi quyết định hành chính đều tuân thủ pháp luật và bảo vệ quyền lợi công dân. Việc hiểu rõ nhiệm vụ và quyền hạn của họ giúp người dân tự tin hơn khi tham gia tố tụng. Nếu bạn đang gặp vấn đề liên quan đến tranh chấp hành chính, hãy liên hệ ACC Hà Nội để nhận tư vấn chuyên sâu và hỗ trợ pháp lý kịp thời, mang lại giải pháp hiệu quả nhất cho trường hợp của bạn.